Nowy cykl audycji w Radiu Katowice. Iwona Kwaśny, dziennikarka, Zagłębiaczka, postanowiła uczyć się śląskiego, ale tak, jak języka obcego. Na lekcje, a w zasadzie na "Korki ze śląskiego" zapisała się do znakomitej profesorki, językoznawczyni Jolanty Tambor z Uniwersytetu Śląskiego, dla odmiany rodowitej Ślązaczki. Co tydzień inna lekcja i inny temat, do którego dołączamy tekst dialogu i instrukcję gramatyczną, w opracowaniu prof. Jolanty Tambor. Audycje realizuje Krzysztof Kiczek.
Jak ôni ônaczōm
I: Cześ Jola. Fajnie ciã widzieć.
J: I ciã tyż fajnie.
I: Widzisz, pamiyntōm te zaimki ôsobowe… Mogymy gŏdać perzōnalne?
J: Ja, mogymy. I może mogymy tyż zmiynić miano ôd samych zaimkōw.
I: W synsie?
J: Nō, bo suchej: zaimek po polsku to je takŏ czyńś mowy, znaczy tajla gŏdki, co jōm
dŏwōmy w gŏdce zamiast imiynia. Znaczy sie miasto miana. Bo przecã imie to miano.
I: Aha! Bydymy sam tworzić nowo gramatyczno terminologijo. To może zamianik, zamiannik, zamianownik.
J: Abo zamianek?
I: Ja ja ja. To mi sie widzi. To mōm rada. Zamianek.
J: A to wŏżnŏ tajla ślōnskij gŏdki te zamianki. Takym echt wŏżnym zamiankym je tyż ôn i ôna, i ôni.
I: A czymu ône sōm echt wŏżne?
J: Bo patrz, po polsku we mianowniku je ôn, ôna, ôni, a potyn idzie ôdmiana wedle inkszego zamianka – gŏdōmy: jego, jemu, jej, im. A po ślōnsku w ôdmianie je dalij tyn „ôn”: ônego, ônyj, ônych.
I: Znaczy sie te ône…, zamianki majōm tako ônã, tã ôdmianã.
J: Ja. I wedle tyj ônyj ślōnskij je bardzij regularnie, pra?
I: I to lekcij do uczyniŏ sie.
J: Ja, bo po polsku to z ônymi niy ma leko.
I: Tych ônych sie auslyndry ciynżko uczōm.
J: Nō widzisz, a Ty żeś je taki auslynder – abo auslynderka – wobec ślonskigo, co mu leko poszło z tymi ônymi ślōnskimi.
I: Aha, i że wszyjske poradzã to… niy wiym, jak to pedzieć? Jak sie to mianuje?
J: Zŏwdy jak niy wiysz, jak co pedzieć, jak co zamianować, to możesz pedzieć, co chcesz to zônaczyć…
I: Znaczy sie: te zamianki poradzã po ślōnsku zônaczyć.
J: A tã szolkã ôdy mie mōgłaś do swojij kolekcyje prziônaczyć?
I: Ja, jŏ jōm wônaczyła na tã mojã rōmã z hokami.
J: I je ôna podanŏ na te druge Twoje szolki?
I: Dyć. To je richtich gryfnie doônaczōne, zônaczōne, prziônaczône i niy chcã ônyj nikej ôdônaczyć.
J: I coby ôna sie nikej niy rozônaczyła.
I: Ja, bydã na ônã fest pozornŏ.
J: Dej pozōr na szolkã i na te zamianki, co my je tak fajnie zaônaczyły. Znaczy sie zamianowały.
GRAMATYKA
Mówiłyśmy dziś o zaimku trzecioosobowym: on, ona, ono, one, oni. Po śląsku wymawiamy go z labializacją, czyli z silnym zaokrągleniem warg na początku, co powoduje wytworzenie się dodatkowego, poprzedzającego nagłosowe „o”, dźwięku [ł]: czyli ôn, ôna, ône, ôni, ône. Co ciekawe ten zaimek zachował dawną istniejącą w prasłowiańszczyźnie odmianę wykorzystującą właśnie postać zaimka twardotematowego: ôn, ônego, ônymu, ônym itd. W prasłowiańszczyźnie istniał też trzeciosobowy zaimek miękkotematowy jь. Ten w języku polskim opanował wszystkie przypadki zależne: on, ale jego, jemu, z nim, o nim. W języku śląskim on też funkcjonuje, ale jako jedna – a nie jedyna – z możliwości. Zaimek ôn jest też w śląskim podstawą tworzenia czasownika odzaimkowego ônaczyć, będącego słowem-wihajstrem (wytrychem), mogącym zastępować wszystko. Czyli jeśli
zapomnimy jakiegoś czasownika, można użyć tego wihajstra. We współczesnej polszczyźnie mamy też taki wytrych: tegować. Ale nasz śląski był pierwszy.
